Categories: कृषी

‘या’ पध्दतीने करा गव्हू शेतीचे नियोजन; मिळेल भरघोस उत्पादन!

थंडीची चाहूल लागल्याने भारतीय शेतकरी रब्बी पिकांच्या लागवडीसाठी तयारी करू लागले आहेत. गहू हे रब्बीतील प्रमुख पीक असून गव्हाच्या उत्पादनात भारताचा अव्वल क्रमांक लागतो. सध्याचा उत्पादन खर्च पाहता पारंपारिक पध्दतीने शेती करण्यापेक्षा सुधारित तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने शेती केल्यास ती फायदेशिर ठरते. त्यामुळे गव्हाची देखील सुधारित पध्दतीने शेती करणे गरजेचे आहे. 

हवामान जमीन
गव्हाच्या पिकाला रात्री थंड आणि दिवसा कोरडे हवामान चांगले मानवते. गव्हाच्या पिकाला कमीत कमी शंभर दिवस थंडीचे मिळाले तर भरघोस उत्पन्नासाठी त्याचा चांगला फायदा होतो. पीक जेव्हा वाढीच्या अवस्थेत असते तेव्हा जर अचानक तापमानात वाढ झाली तर पीक लवकर फुलावर येऊन उत्पन्नात घट येण्याचा अधिक संभव असतो.
याबरोबरच जमीनीचा विचार केला तर गव्हू पिकासाठी साधारणतः काळी, पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन आवश्‍यक असते. भारतातील जमीनींचा विचार केल्यास पीक हलक्या आणि मध्यम जमिनीत सुद्धा चांगल्या प्रकारे येते. अशा हलक्या आणि मध्यम जमिनीत जर आपण खते, रासायनिक खतांचा आणि पाण्याच्या पाळ्या योग्य प्रकारे दिल्या तर गव्हाचे पीक चांगले येते. 

पूर्वमशागत
गव्हाच्या चांगल्या उत्पादनासाठी जमीन भुसभुशीत असणे गरजेचे आहे. यामुळे गव्हाच्या मुळांची वाढ, विस्तार व कार्यक्षमता वाढून जमिनीतील अन्नद्रव्यांचे, पाण्याचे व्यवस्थित शोषण करण्याचे काम योग्य प्रकारे होते. त्यामुळे खरिपाचे पीक निघाल्यानंतर जमिनीची लोखंडी नांगराने खोलवर नांगरट करावी. नांगरट झाल्यानंतर हेक्‍टरी २५ ते ३० बैलगाड्या चांगले कुजलेले शेणखत अथवा कंपोस्ट खत टाकावे. आणि जमिनीची दोन वेळा चांगल्या प्रकारे कुळवणी करावी.

गव्हाच्या पेरणीचे नियोजन
गव्हाची पेरणी नोव्हेंबरच्या पहिल्या पंधरवड्यातच करावी. १५ नोव्हेंबरनंतर पेरणी केल्यास उत्पादनात मोठी घट येते. तर १५ डिसेंबरनंतर केलेल्या गव्हाची लागवड फायदेशीर ठरत नाही. बागायती गहू वेळेवर पेरणीसाठी जमिनीत ओलावा नसल्यास, जमीन ओली करून घ्यावी. त्यानंतर वापसा आला की जमीन कुळवावी. साधारणतः पेरणीसाठी प्रति हेक्‍टरी १०० ते १२५ किलो बियाणे वापरावे. रासायनिक खतांचा पहिला हप्ता आणि बियाणे दोन चाड्याच्या पाभरीने २२.५ सेंटीमीटर अंतराने पेरावे. पाभरीने पेरणी करावी त्यामुळे आंतरमशागत करणेही सुलभ होते. पेरणीसाठी तपोवन( एन आय ये डब्ल्यू- ९१७), गोदावरी( एन आय ए डब्ल्यू- २९५), त्र्यंबक( एन आय ए डब्ल्यू- २९५) इत्यादी वाण बागायती क्षेत्रासाठी निवडावेत. कोरडवाहू गहू पेरणीसाठी राखून ठेवलेल्या क्षेत्रात ओलावा टिकून राहण्यासाठी प्रत्येक चांगला पाऊस पडल्यानंतर कुळवाची पाळी द्यावी. त्यामुळे तणांचादेखील बंदोबस्त करण्यास मदत होते. 

कोरडवाहू क्षेत्रातील गव्हाची पेरणी ऑक्टोबर महिन्याच्या दुसऱ्या पंधरवड्यात करावी. बियाण्याच्या चांगल्या उगवणीसाठी पेरणी करताना जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे आवश्‍यक असते. पेरणीच्या वेळेस सर्व साधारणपणे १० ते २० अंश सेल्सिअस तापमान असते व या तापमानात गहू बियाण्याची उगवण देखील चांगली होते. गहू पिकाला थंड हवामानाचा कालावधी कमी मिळाल्यास फुटव्यांची व ओंबीतील दाण्यांची संख्या कमी मिळते व उत्पन्नात घट येते. पेरणीसाठी बियाण्यांचे प्रमाण हे पेरणीच्या वेळेप्रमाणे कमी-अधिक प्रमाणात करावे लागते. कोरडवाहू वेळेवर पेरणी करता एकरी साधारणतः ३० किलो बियाणे पुरेशे ठरते. बागायती वेळेवर पेरणीसाठी प्रति एकरी ४० ते ५०  किलो बियाणे लागते. गव्हाच्या अधिक उत्पादनासाठी प्रति हेक्‍टरी रोपांची संख्या २२.५ ते २५ लाख असणे आवश्यक आहे.

बीजप्रक्रिया
गव्हाची पेरणी करण्यापूर्वी थायरम तीन ग्रॅम प्रति किलो बियाणे या प्रमाणात बीजप्रक्रिया करावी. त्यानंतर ऍझोटोबॅक्‍टर हे जिवाणू संवर्धन २५० ग्रॅम प्रति दहा किलो बियाण्यास पेरणीपूर्वी चोळून लावावे. जिवाणू संवर्धन हे बीज प्रक्रिया केल्यानंतरच लावावे व बियाण्याला घट्ट चिकटेल याची काळजी घ्यावी. त्यासाठी दोन तास अगोदर बियाणे सावलीत वाळवावेत व नंतर पेरणी करावी.

खत व्यवस्थापन
माती परीक्षणानुसार गव्हू पिकासाठी रासायनिक खताच्या मात्रा दिल्यास योग्य प्रमाणात खते दिली जातात. आणि उत्पादन खर्चात देखील बचत होते. गहू पिकास रासायनिक खतांचा पहिली मात्रा पेरणीच्या वेळेस दोन चाड्याची तिफन वापरून बियाण्यासोबत द्यावी. बागायती वेळेवर पिकासाठी १०० ते १२० किलो नत्र, ५० ते ६० किलो स्फुरद, ५० ते ६० किलो पालाश प्रति हेक्‍टरी द्यावे. बागायती वेळेवर आणि उशिरा पेरणी केलेल्या गहू पिकास नत्र खताची अर्धी मात्रा आणि स्फुरद व पालाशची पूर्ण मात्रा पेरणी सोबत द्यावी. नत्राची उर्वरित अर्धी मात्रा पेरणीनंतर २१ दिवसांनी ओलित करताना द्यावी. कोरडवाहू जमिनीत गहू पेरणी करताना नत्र व स्फुरदची पूर्ण मात्रा म्हणजे ४० किलो नत्र २० किलो स्फुरद प्रति हेक्‍टरी पेरणी सोबत द्यावे. पेरणी उथळ म्हणजेच पाच ते सहा सेंटीमीटर खोल करावी. त्यामुळे उगवण चांगली होते. पेरणी उभी-आडवी अशी दोन्ही बाजूने न करता ती एकेरी करावी. म्हणजेच अांतर मशागत करणे सोयीचे होते. बियाणे झाकण्यासाठी कुळव उलटा करून चालवावा म्हणजे बी व्यवस्थित दाबून टाकले जाते. जमिनीचा उतार लक्षात घेऊन गावासाठी २५ ते चार मीटर रुंदीचे व ७ ते २५ मीटर लांब आकाराचे सारे पाडावेत.

तण व्यवस्थापन
बागायती वेळेवर आणि उशिरा पेरणी केलेल्या गव्हाची तीन आठवड्यांनी खुरपणी करावी. गहू पीक कांडी अवस्थेत आले की मजुरांच्या सहाय्याने तणांचा बंदोबस्त करता येत नाही. पिकांची नासाडी जास्त होण्याची दाट शक्यता असते त्यामुळे अशा परिस्थितीत नियंत्रणासाठी तणनाशकाचा वापर करणे फायद्याचे ठरते. 

गहू पिकासाठी पाणी व्यवस्थापन
बागायती गव्हासाठी जमिनीच्या मगदुरानुसार पाणी व्यवस्थापन करावे. पहिले पाणी पेरणीनंतर २१ दिवसांनी देतात व पाणी सम पातळीत व सारखे दिले जाईल याची काळजी घेतात. भारी जमिनीत १८ दिवसांच्‍या अंतराने ६ पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात. हलक्‍या जमिनीत १० ते १२ दिवसांच्या अंतराने ८ ते १० पाळ्या द्याव्यात. पीक वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थेत पाणी देणे फायद्याचे ठरते. जर एकच पाणी देण्यात येऊन पाणी उपलब्ध असेल तर पेरणीनंतर ४० ते ४२ दिवसांनी पाणी द्यावे. दोन पाणी दिले इतका पाणीसाठा उपलब्ध असेल तर पहिले पाणी पेरणीनंतर २० ते २२ दिवसांनी दुसरे पाणी ६० ते ६५ दिवसांनी द्यावे. तीन पाण्याच्या पाळ्या देणे शक्य असेल तर पहिले पाणी २० ते २२, दुसरे पाणी  ४२ ते ४५ व तिसरे पाणी ६० ते ६५ दिवसांनी द्यावे.

पिकाच्या वाढीच्या कोणत्या अवस्थेमध्ये पाणी द्यावे हे खाली दर्शविले आहे…
पीक वाढीची अवस्था पेरणीनंतर किती दिवसांनी  पाणी द्यावे
मुळे फुटण्याची वेळ २१ ते २५
कांडी धरण्याची वेळ ४० ते ४२
पीक ओंबीवर येण्याची वेळ ६५ ते ७०
दाण्यात चीक भरण्याची वेळ ९० ते ९५
जर पाणीपुरवठा अपुरा असेल तर, खालीलप्रमाणे पाण्याच्या पाळ्या देतात.
पाण्याच्या पाळ्या पाणी देण्याची वेळ (पेरणीनंतर दिवस)
फक्त एक ४२
दोन (शक्य असल्यास) २१, ६५
तीन ( “ “ ) २१, ४२, ६५
चार ( “ “ ) २१, ४२, ६५, ९५

गव्हाची कापणी
पीक तयार होण्यास ४ ते ५ महिन्यांचा कालावधी लागतो. पीक तयार होताच वेळेवर कापणी करावी. एस– ३०८ (सोनालिका) व निफाड ७४७–१९ या प्रकारांचे दाणे कापणी उशिरा झाल्यास गळतात. त्यासाठी कापणी पीक पूर्ण पक्क होण्याआधी १-२ दिवस करतात. महाराष्ट्रात कापणी फेब्रुवारी-मार्चमध्ये केली जाते. सर्वसाधारणपणे कापणी विळ्याने करण्यात येते. तर सध्या कापणीच्या हंगामातील मजुर टंचाईमुळे यंत्रांचा वापरही वाढत्या प्रमाणावर होत आहे.

मळणी
गव्हाची लवकर मळणी करण्यासाठी हार्वेस्टर मशीनचा वापर सध्या वाढताना दिसून येत आहे. पारंपरिक शेतीत गहू काढण्याकरीता लागणारा वेळ पाहता या हार्वेस्ट मशीनने हे काम केवळ तासाभरात होऊ लागले आहे. पारंपरिक पध्दतीने गहु कापायचा म्हटला तर एका एकराला दहा ते बारा महिला मजूर व चार हजारापर्यंत मजुरी लागते. तसेच गहू मळणीकरीता मजुरांचा वेगळा खर्च येतो. तर हार्वेस्ट मशीनमुळे एकरी बावीसशे रुपये दर देऊन एक एकर क्षेत्रातील गहू अवघ्या अर्धा तासात काढून होतो. 

Team Lokshahi News